AZERBAYCAN'DA DİNİ YAŞAYIŞIN GELENEKSEL TEZAHÜRÜ: MUHARREMLİK MERASİMLERİ

Azerbaycan'da dini yaşayış bir çeşitlilik içerisinde ifadesini bulmuştur. İslamdan önce çok farklı dinlerle temas halinde olan Ülke son olarak da belli bir süre ateizm öğretisine muhatap olmuştur. Bu öğreti çerçevesinde dinin yerini bütünüyle sekülerleşme olgusuna bıraktığı1 ifade edilse de bu, büyük ölçüde tartışma konusudur. Belki de bu süreçlerin birbiriyle karıştığı uzun yıllar seküler dünya görüşünün hakim konumda tutulmak istendiği ve bunun da toplumun sosyokültürel hayat tarzını çok derin şekilde etkilediği doğrudur. Ancak bu süreçte, dinin teorik anlatımının ifadesi olan Allah'a inanç ve bağlılık duygusunun da yaşatıldığı bir gerçektir. Her ne kadar, Sovyet döneminde yapılan derin ve köklü siyasi, kültürel inkılapla birlikte ateizm tarafına geçenlerin sayısı artmış, aslında inzibati baskılara dayanamayarak zahiren dinden uzaklaştıklarını bildirenler çoğalmışsa da, halkın büyük bir kısmının dindarlıklarını içlerinde gözledikleri ve kendilerini ateist gibi göstermek mecburiyetinde oldukları, hem bir kısım tarihi kaynaklarca belirtilmekte2 hem de bizzat yapmış olduğumuz mülakat, gözlem ve tespitlerimizle belli ölçülerde açıklığa kavuşmaktadır. Bunun yanı sıra, modernizmle ilgili yaklaşımlarda da dikkate alındığı üzere, belli bir nispette metafizikten mahrum bırakılmış dün-yevileşme süreçlerinin aslında gelenekselliğe dönüş eğilimlerini bünyesinde taşıdığı3 şeklindeki görüş için, kanaatimize, uzun yıllar Sovyet hakimiyeti altında yaşamış Türk ve Müslüman toplulukların sosyo-dini hayatlarında pek çok örnekler bulmak mümkündür. Buradan hareketle diyebiliriz ki, bin yıldan fazla bir zaman İslami geleneğin hem de muhafazakar bir temsilcisi olmuş bulunan Azerbaycan'da, son dönemler itibariyle dinin inanç, ahlak ve ibadet alanlarında derin bir bilgilenme söz konusu olmasa da, özellikle dinin inanç boyutu varlığını her zaman için korumuştur. Bu, zaman zaman sembolik ifadeler, kimi zaman da binlerce dua cümleleri içinde, Allah, Muhammed, Ali, Kur'an... gibi dini motiflerle hayatiyetini sürdürmüştür.