You are here

Home » Content

TÜRK MASALLARINDA GELENEKSEL VE EFSANEVÎ YARATIKLAR

Journal Name:

  • Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi

Publication Year:

  • 1983
Author Name
Bookmark/Search this post with
Abstract (Original Language): 
Türk Halk Edebiyatı ürünlerinde» oldukça önemli bir yeri olan ve ak sık rastlanılan geleneksel ve efsanevi yaratıklar üzerinde bugüne kadar müstakil bir çalışma yapılmamıştır. Gerek masallarda, gerek haliç hikayelerinin bir kısmında, destan ve efsanelerde hatta halk temaşası ürünlerinin bir kısmında (Karagöz, ortaoyunu, köy tiyatrosu, meddah hikayeleri gibi) zaman zaman anlatımın eksenini teşkil edecek kadar etkili, zaman zaman sadece sözü edilip geçilen bu geleneksel ve efsanevi yaratıkların tespit ve tasnifinin yapılması ve kaynaklarının araştırılarak değerlendirilmesi gerektiği inancındayız. Ök çağlardan beri Asya İle Avrupa arasında kültür alışverişinde köprü vazifesi gören Türkiye'deki kültür mahsullerinin değerlendirilerek tanıtılmasının dünya folklor ve halk edebiyata araştarmalarındaki pek çok problemin halledilmesine yardımcı olacağı kanaatindeyiz. Ancak konunun geniş olması sebebi ile••bu makalede yalnızca Türk masallarında yer alan geleneksel ve efsanevi yaratıkları tespit ve tanıtmanın yanında, bunları kendi içlerinde sınıflandırmaya gayret edeceğiz. Türkiye'de son otuz yıl içinde derlenip yayımlanan masallarda1 tespit edebildiğimiz efsanevi ve geleneksel yaratıktan, fonksiyonları yönünden üç grupta toplamak mümkündür. I. Bu gruba kahramanın karşısına değişik şekillerde çıkan ve daima kahramana yardımcı olan yaratıklar dahildir. Bu grupta incelemeyi uygun bulduğumuz yardımcı ve verici tipleri masallardaki fonksiyonlarına göre üçe ayırabiliriz. a. Dini temele dayalı yardımcılar: Derviş, Hızır. Müslüman Türkiye'de tespit edilen masallar İslamiyetin derin izlerini taşımaktadırlar. Bu izlerin açık delilleri olarak dini, temele dayalı Derviş ve Hızır tiplerini görmekteyiz.
FULL TEXT (PDF): 
PDF icon 198311umaygunay1.pdf
  • 1
21-46
  • Turkish

REFERENCES

References: 

1- Bu yazıda gösterilen örnekler aşağıdaki eserlerden alınmıştır.
Prof. Dr. P.N. Boratav, "Zaman Zaman İçinde" İstanbul 1958.
-, "Az gittik Uz Gittik", Ankara 1969.
Dr. Saim Sakaoğlu, "Gümüşhane Masalları", Ankara 1973.
Dr. Bilge Seyidoğlu, "Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar", Ankara, 1975.
UmayGünay, "Elazığ Masallan" Erzurum 1975. '
?-Meydan Larous, ni. Cilt "Dervi» Mad." s. 585, İstanbul 1970.
3- Meydan Larous, ffl. CSlt "Derviş Mad." 5«6, İstanbul 1970.
4- Bilge Seyidoğlu, "Erzurum Halk Masallan Üzerine Araştırmalar", Ankara 1975. "Yılan Bey",
s. 29. ,
5- Bilge Seyidoğlu, "Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar", Ankara 1975,, Bengi Boz",
s. 55,
6- Prof. Dr. Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969. "Papağan", s. 142-155. TTV 74
ı Aa-Th yok.
7- Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969, s. 110-116, T T V 174 Aa-Th567.
8- Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman İçinde, İstanbul 1958. s. 14. "Ahu Melek" T ÎV 189 Aa-Th
510 B.
42
9- Büge Seyidoğlu, "Erzurum Halk Masattan Üzerine Araştırmalar" Ank. 1975., "Taıa Kuşu" s.42. a.e., "Nar Tanesi", s. 44
a.e.,
"Meli
k Şah", s. 47.
Saim Sakaoğlu, •Gümüşhane Masalları', Ank. 1973^ "Ne idim Ne Oldum Ne Olacağım", s. 446, ı TTV 137 AaTh 883 C.
Pertev Naili Boratav, "Az Gittik Uz Gittik" Ank. 1969. "tik Sultan", s. 228 TTV 187 AaTh 891 A.
Umay Günay, Elazığ Masallan Erzurum 1975. "Şah İsmail" s. 97, "Oç Nar" s. 139 TTV 408 AaTh 89
Bu örnekte Derviş Padişaha elma yerine dualı bir kağıt verir, bunu suda ezip içmesini söyler.
10- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masallan Özerine Araştırmalar Ank* 1975^ s. 23.
11- Umay Günay, Elazığ Masallan, Erzurum 1975, s. 309, "İğci Baba" TTV 157 AaTh 312.
12- Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman İçinde İst. 1958, *Bostana Baba', s. 187, TTV 213-214 AaTh 304-449.x
13- Meydan Larous, ait V İst,; 1971, s. 829.
14- a.e.
15- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masallan Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975, "Gülenber Hanım", s. 40.
Saim Sakaoğlu, Gümüşhane Masallan Ank. 1973, "Sır Saklamayan Padişah Kızı", s. 401, TTV 98 AaTh 433 C.
a.e., "Güneş ile Ayın Haracı", s. 1,28 TTV 125-126 Aa-Th 9301. .
a e., "lÖuş Başı", s. 152 TTV 174 Aa.îh 567.
a.e., "Şemşirek Taşlan", s. 158 TTV 206 Aa-Th yok.
Umay Günay, Elazığ Masalları Erzurum 1975, "Üç Nar", s. 141 TTV 89 Aa-Th 408.
16- Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik. Ank. 1969, "Hızır", s. 248-250, TTV 111 Aa-Th yok.
17- Umay Günay, Elazığ Masailan Erzurum 1975, "Allanın Belası", s. 383 TTV yok Aa-Th yok.
18- Umay Günay, Elazığ Masallan, Erzurum, Î 975, s. 48-50.
19- a.e., "Elma Ağacı", s. 185 TTV 72 Aa-Th 301 A
a.e. "Çini Maçın Padişahı", s. 195 TTV 213-214 Aa-Th 304-449.
Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969, "Ver Alo Diyarının Kartalı", s. 123-124 TTV 72 Aa-Th 301 A (Bu masalda Zümrütü Anka Kuşu Kartal olarak geçmektedir.)
20- Mehmet Kaplan-Mehmet Akalın-Muhan Bati, Köroğlu Destanı Ank. 1973.
21- Umay Günay, "Elazığ MasaBan", Ank. 1975. "Ateskâroğlan", s. 305-306., TTV 213 Aa-Th 304
22- «-e., "Keloğlan ile Dev", s. 112 TTV 98 Aa-Th 425 A.,
23- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masallan Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975, "Bengi Boz", s. 191¬196.
24- Saim Sakaoğlu, Gümüşhane Masallan, Ank. 1975, "Ağlayan Nar ile Gülen Ayvan", s. 390-97. a.e., "Askere Giden Kız",*. 373-379.
25- Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969. "Dünya Güzeli", s. 80-91 TTV 81 Aa-Th 551-531. / ' .
26- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erzurum 1975. i .
27- Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman İçinde, 1st. 1968, "Nalıncı İle Padişah", s, 173 TTV 86-207 Aa-Th 465 A, C ve 402.
28- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masallan Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975. "Üç Turunçlar", s.50. ,
Umay Günay, Elazığ Masalları, Erzurum 1975. "Üç Nar", s. 425 TTV 89 Aa-Th, 408.
29- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975. "Leylek", s. 30
30- a.e., "Muradına Ermeyen İDUber",.*. 48
31- Umay Günay, Elazığ Masalları, En;, 1975. "Bacılar", s. 402, TTV 240 Aa-Th yok 2- a.e., "Bacılar", s. 402, TTV 240 Aa- Th yok.
S3- Helsinki, 1964. ı 4- U.S.A., 1970
35- Umay Günay, Elazığ Masajları Erz. 1975. "Ayı Kulağı", s. 3S0 TTV yok, Aa-Th yok.
36- a.e., »Ayı Kulağı", s. 330 TTV yok, Aa-Th yok.
37- a.e., "Avcı Mehmet'in.Oğlu", s. 435, TTV 72-207 Aa,Th 513-A-B'.
38- a.e., Erz, 1975. "Avcı Mehmet'in Oğlu", s. 435, TTV 72-207, Aa-Th 51S-A-B.
39- a.e.
40- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar. Ank. 1975, "Beyböyrek", S. 36
41- a.e.
42- a.e. ^
43- Muhammed Ferşad, Cinlerin Esrarı, İst. 1974, s. 32
44- Muhammed Ferşad, Cinlerin Esrarı, tst. 1974, s. 32
45- a.e.
46- Çev. Şahap Nazmi Coşkunlar, Ank. 1962.
47- a.e. ,
48- Umay Günay, Elazığ Masalları. Erz. 1975. "Ahmet Ağa", s. 418-420. ,
49- a.e., "Kara Köpek", s. 162, TTV 152 Aa-Th 313 B. ' '
50- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Ahmet Ağa", s. 399-402 TTV 98, Aa-Th 433 C.
51- a-e., "Sıçan Çocuk", s. 418-420, TTV 98 Aa-Th 425 A-D
52- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975.."Yılan Bey", s. 29 . 55- a.e. "Leylek"., s. 30
54- a.e., "Topal Leylek", s. 31. "
55- a.e., "Hasan Çelebi", s. 32; "Yüzük Kaçıran Kuş", s. 33. Bu masalda kuş bir devin esiridir. Dev ölünce kuş insan kılığına girer.
Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman İçinde, İst. 1959. "Hüsnü Yusuf", s. 141-147. TTV 93 Aa-Th 434.
56- Bilge Seyitoğlu, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975, "Tavuk Kız", s. 43.
57- a.e., "Padişahın Üç Kızı", s. 46.
58- Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman İçinde, İst. 1958. "Altın Toplu Sultan", s. 179-184. TTV 218 Aa-Th 552.
59- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Ateşkâr Oğlan", s. 300-306 TTV 213, Aa-Th. 304.
60- a.e., "Kara Köpek", s. 162. TTV 152 Aa-Th 313 B.
61- Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, "Çember Tiyar", s. 156-163, TTV 98, Aa-Th 425-425 A.
62- Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969. "Benli Bahri", s. 92-98 TTV 46 Aa-Th yok
63- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975. s. 43.
64- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Sıçan Çocuk", s. 420 TTV 98, Aa-Th, 425 AD
65- 62.deki a.e.
66- Saim Sakaoğlu, Gümüşhane Masalları, Ank. 1973 4, 40, 41 no.lu masallarda.
67- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Kara Üzüm", s. 165. • v
68- a.e., "Kül Eşek", s. 339, a.e., "Gülükân", s. 485.
69- Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman İçinde, İst. 1958. s. 179-184 "Altın Toplu Sultan". Saim Sakaoğlu, Gümüşhane Masatları, Ank. 1973. s. 122 - s. 142. -
70- Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969. "Çember Tiyar", s. 150.
71- -, Zaman Zaman İçinde İst. 1958. "Altın Toplu Sultan", s. 180.
72- -, Az Gittik Uz Gittik. Ank..l969, s. 158-159.
73- —, Zaman Zaman İçinde, İst. 1958. s. 179.
Saim Sakaoğlu, Gümüşhane Masalları, Ank. 1973. s. 398-405.
74- Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman İçinde, İst. 1958. s. 180.
75- a.e., s.187.
76- Saim Sakaoğlu, Gümüşhane Masalları, Ank. 1975. 'insan Yiyen Kız", s. 48, TTV 148 Aa-Th 315 A
77- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Gülükân", s. 486. TTV 239, Aa-Th 707.
78- a.e., "Kül Eşek", s. 339.
79- a.e., "Gülükân", s. 485-486.
80- Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969. "Çember Tiyar", s. 158-159. TTV 98 Aa-Th 425 A.
81- Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman İçinde, İst. 1958. "Altın Toplu Sultan", s. 180 TTV 217 Aa-Th 552.
44
82- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975i "Avcı Mehmet'in Oğlu", s. 144, TTV 77-207, Aa-Th
513 A B. ' Nİ 85-a.e., "Gülükân", s. 485-486.
84- Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969. "Dev Baba", s. 69-79 TTV 239, Aa-Th 707.
85- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Kese", s. 377-378. TTV 162 Aa-Th 1049-1051.
86- a.e., "Keloğlan ile Dev", s. 112 TTV: 9Ş Aa-Th 425 A
87- a.e., "Dul Kadının Oğlu", s. 100 TTV 256 Aa-Th 910 A-C;Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman İçinde, İst. 1958. "Yatalak Mehmet", s. 112-113. TTV 56 Aa-Th 910 A-C.
88- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Şah Meranın Yüzüp", s. 671-472, TTV 58, Aa-Th 200.
89- a.e., "Kara Dirhem Hokkası", s. 410411. TTV yok Aa-Th yok.
90- Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman İçinde, İst. 1958. "Arap Lala", s. 121-122 TTV 95 Aa-Th 425 A.
91- a.e. "Oduncunun Kızı", s. 157-161. TTV 152 Aa-Th 363,
92- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975? "Gülükân", s. 491-494. TTV 239 Aa-Th 707.
93- a.e.
94- a.e.
95- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Zülfü Mavi", s. 361-365. TTV 239 Aa-Th 707.
96- Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969. s. 129-141. TTV 239 Aa-Th 707.
97- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Özerine Araştırma, Ank. 1975, s. 40.
98- Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman İçinde, İst. 1958. s. 87. TTV 166 Aa-Th yok. >
99- a.e., s. 187-188 TTV 213-204 Aa-Th 304, 449.
100- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. s. 383. TTV yok Aa-Th yok.
101- a.e. s. 132. TTV yok Aa-Th yok. . •
102- a.e., s. 62. TTV yok Aa-Th yok.
Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969. s. 122. TTV 72 Aa-Th 301.
103- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. s. 112 TTV 98 Aa-Th 425.
104- Meydan Larausse Cilt IV s. 121 İst. 1971.
105- Ramona-Ann Gale, Çev. Doç. Dr. Atilla özalpan, "Ük Cardılar", İst. 1977. s. 30. Hayn isimli bir araştırıcı dağ mağaralarında dişler ve kafatası parçaları buldu. Bunları bir araya getirerek bir ejderha kafası çizdi. Ayrıca Karpat Dağlarındaki Ejderha Kafataslan adlı bit kitap yazdı. Kitabındaki resimler mağara sayısının kemiklerini gösteriyordu.
106- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Elma Ağacı", s. 185 TTV 72 Aa-Th 301 A.
107- Pertev NaUi Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969. TTV yok. Aa-Th 569.
i 08- Ümay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975, "Çini Maçin Padişahı", s. 193, TTV 13-204, Aa-Th 304-449.
109- a.e., "Elma Ağacı", s. 184 TTV 72 Aa-Th 301 A
110- Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969. s. 118 "Yer Altı Diyannm Kartalı" TTV 72 Aa-Th 301, "
111- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Özerine Araştırmalar, Ank. 1975, "Nurtanesi", s. 45.
112- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. s. \S2 "Kara Dirhem Hokkası", TTV yok. Aa-Th yok
113- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Özerine Araştırmalar, Ank. 1975, "Muradına Nail Olmayan Dilber", s. 50 "
114- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Ateşkâroğlan", s. 305 TTV 213, Aa-Th 304.
116- Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman içinde, İst. 1958. "Bostancı Dede", s. 187, TTV 213, Aa-Th 304, 449.
117- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Özerine Araştırmalar, Ank. 1975. "Hain Vezir", s. 65 Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Müezzin", s. 72-73. Aa-Th: 883.
118- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975, "Çuhadaroğlû", s.65. "Perişan Tüccar", s. 66.
119- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Zülfü Mavi", s. 361-365. TTV 239 Aa-Th 707.
120- Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank, 1969. "Çan Kuşu Çor Kuşu", s. 129. TTV 239 Aa-Th 707. , v ..
1,21- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975, s. 48. "Muradına Ermeyen Dilber".
122- a.e., "Üç Turunçlar", s. 50.
123- Ümay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Üç Nar", s. 139. TTV 89 Aa-Th
124- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975. "Ahmedi Düne", s. 65.
125- Ümay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Kır Atlı", s. 188 TTV: 279, Aa-Th İŞİMİ
126- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Gülükân", s. 486. TTV 239, Aa-Th 707. a.e., "Zülfü Mavi", s. 361-365. '
Pertev Naili Boratav, Az Gittik Uz Gittik, Ank. 1969. "Çankuşu Çor Kuşu", s. 129-141. TTV 239 Aa-Th 707.
127- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Bacılar", s. 128-129. TTV 240, Aa-Th yok.
128- Bilge Seyidoğlu, "Erzurum Halk Masalları Üzerinde Araştırmalar", Ank. 1975, "Muradına Ermeyen Dilber", S. 48.
129- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Elma Ağacı", s. 185. TTV 72. Aa-Th 301 A.
130- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Kül Eşek", s. 95.
131- Pertev Naili Boratav, Zaman Zaman İçinde, İst. 1958. "Narandiye Hanım", s. 89 TTV 167. Aa-Th 709.
132- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975. "Yılan Bey", s. 29
133- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975, "Yılan Bey", s. 29. 184- a.e., "Muradına Ermeyen Dilber", s. 48.
135- a.e., "Gülenber Hanım", s. 40.
ISfÎ- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975, "Allanın Belası", s. 117-118.
137- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Şah İsmail", s. 97-98. - —
138- Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975, "Melik Şah", s.47.
139- a.e. "Ahmet Turan, Mehmet Turan", s. 56.
140- a.e., "Uyuyan Delikanlı", s. 39.
141- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Üç Nar", s. 140 TTV 89, Aa-Th 408.
Bilge Seyidoğlu, Erzurum Halk Masalları Üzerine Araştırmalar, Ank. 1975. "Üç Turunçlar", s.50; "Üç Karpus Güzeli", s. 51; "Üç Narlar", s. 52.
142- Umay Günay, Elazığ Masalları, Erz. 1975. "Bacı Bacı Can Bacı", s. 93. TTV 168 Aa-Th 450.
46

Thank you for copying data from http://www.arastirmax.com