Journal Name:
- İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi
| Author Name |
|---|
Bookmark/Search this post with
Abstract (Original Language):
Özellikle Eski Türkçe ve Orta Türkçe'de kullanılan, bugün ise ancak birkaç örnekte geçen +sa-/+se- isimden fiil yapma eki ile -sa-/-se- fiilden fiil yapma ekleri, "istek, meyil, arzu" fonksiyonu taşırlar. Ancak bu fonksiyon, daha sonraları ortaya çıkan teşkillerde zayıflamış olabilir. Bunlardan, +sa-/+se- eki aslî olup zamanla kategori değiştirerek fiilden fiil yapma eki hâline de gelmiştir.
1.
+sa~/+se-
1.1.
+sa-/+se-
isimden fiil yapma eklerinden biri olup köke gelir. Bu ek, isim kök ve gövdelerine gelerek, "istek, meyil, arzu" ifâdesi taşıyan fiiller türetir. Ek ve bunun genişlemiş şekilleri daha ziyâde Eski Türkçe ve Orta Türkçe'de kullanılmıştır.
Ekin Eski Türkçe'de geçen bâzı örnekleri şunlardır:
Kayıt neçe açmak suwsamak eıngekin alanurmış (TT.V A 88 ). "Nasıl bir açlık, susuzluk eziyetiyle zayıf düşmüş." Kaşı k'örtlem kavış(ıı)ğsayurın(e)ıı {M.II, 419 R/7). "Güzel kaşlım kavuşmak istiyorum." Öz amrafğımınj opögseyür m(e)n (M II, 419 R/7). "Sevdiğimi öpmek istiyorum."
Ek hakkındaki görüşler şunlardır:
A. von Gabain ekin "arzulama, istek duyma bildirdiğini" açıklayarak kek-sek (<kek+se-k) "kindar, kinli" örneğini vermekle yetinmiştir (ET.Gr., § 97).
Brockelmann, ekin /-j/nin l-al ile genişlemiş şekli olduğunu, istek ifâde eden -sa ekinin sa- "saymak, düşünmek istemek" fiili ile aynı olduğunu" ifâde eder (OGr., § 153). Ancak izahta +s ve +a unsurlarının mâhiyeti yeterince belirtilmemiştir {+a isimden fiil yapma eki midir?) +a 'yı isimden fiil yapma eki kabul edersek +s 'nin fiilden isim yapan bir ek olması gerekir. Türkçe'de böyle bir ek yok. Acaba bu + s yanlış hece bölünmesiyle türeme bir ses midir J. Deny,
+sa-/+
se- ekini +sı-/+si- isimden fiil yapma ekinin varyantı olarak kabul ederek ekin az kullanılıp; getirildiği isme
a) "arzu, istek, meyil,
b) takdir, talimin,
c) başlamalı veya yaptırımlı" gibi mânâlar kazandıran fiiller teşkîl ettiğini ileri sürer: susa- < su+sa- "canı su istemek", tekesi- < teke+si- "teke, dişi keçi istemek", bönsi- < bön+si- "bön, aptal olmak" vb. gibi örnekler sıralar. {TDGr., § 844). •
FULL TEXT (PDF):
- 1