Buradasınız

YENİ UYGUR TURKÇESINDE BİR ENKLITIK EDATI: ze

ON THE ENCLITIC ZE IN MODERN UIGUR LANGUAGE

Journal Name:

Publication Year:

DOI: 
http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4881

Keywords (Original Language):

Author NameUniversity of Author
Abstract (2. Language): 
In modern Uigur Turkish orthography, the postposition enclitic ze gives an impression of a suffix since it is written as an adjunct to the word, yet it is inconsistent with the wovel harmony. In this respect this structure, which is in the form of an enclitic postposition, a separate lexical unit, acts as a suplementary-postposition in some Uigur dialects enabling consistency with the palatal harmony of the sound. The postposition enclitic ze has evolved from the construction of the form of i-substantive verb+conditional mood. The idea that the postposition enclitic ze, which occurs as a separate lexical unit in the new Uigur Turkish literary language, is specific to the new Uigur Turkish, and it not exist in the other Turkish dialects, is suggested by some researchers. However, some enclitics similar or equivalent to this enclitic structure in terms of a form or a meaning are somehow met in some Turkish dialects as a formalized morphological structure or lexical unit together with different phonetic variances. The postposition enclitic ze, with almost every kind of word, can be linked to all sentence and nonsentence elements as a part of a word or word phrase. By emphasizing the element of the sentence, it enables the speaker to have a logical break or develope a particular attitude. In this sense the enclitic ze, by adding various nuances to the sentence it is suffixed, acts as a lexical mean and provides a ground to the speaker to take a stand against the situation, enabling him to express a feeling, a subjective assesment such as a disapproval, an emphasize, a complaint, a negative opinion, a disdain or a humiliation. In this study, it is aimed at to examine the morphological, semantical and usage characteritics of the postposition enclitic ze in modern Uigur Turkish.
Abstract (Original Language): 
ze enklitik edatı Yeni Uygur Türkçesi imlâsında bitişik yazıldığı için bir ek görüntüsü verir ancak ünlü uyumuna da uymaz. Bu özelliğiyle, ayrı bir leksik birim, bir enklitik edatı biçiminde olan bu yapı bazı Uygur ağızlarında ise kalınlık-incelik uyumuna uyan bir ek-edat durumundadır. zee enklitik edatı, i- ek-füli + şart kipi eki kuruluşundan gelişmiştir. Yeni Uygur Türkçesi edebî dilinde, ayrı bir leksik birim olarak yer alan ze enklitik edatının Yeni Uygur Türkçesine özgü olduğu ve diğer Türk lehçelerinde bulunmadığı görüşü bazı araştırmacılar tarafından dile getirilir ancak bu enklitik yapısına şekil ve anlam bakımından yakın veya eşdeğer enklitiklere bazı Türk lehçelerinde kalıplaşmış birer morfolojik yapı veya leksik birim şeklinde, şu veya bu düzeyde, değişik fonetik varyantlarıyla birlikte rastlanır. zee enklitik edatı hemen hemen her kelime türü ile bütün cümle ögeleri ve cümle dışı unsurlara kelime ve kelime grubunun bir unsuru düzeyinde ulanabilir. Ulandığı cümle ögesini vurgulayarak konuşana mantıkî bir ara verme veya esas bir tavır alma imkânı sağlar. Edat, tavır almada dikkat çekilen duruma karşı konuşanın duygusunu ve öznel değerlendirmesini bildirmesini, kınama, vurgulama, sitem etme, olumsuz görüş bildirme veya tavır alma, küçümseme gibi değiş ik anlam nüansları katarak sağlayan bir leksik araç olarak görev yapar. Çalışmada, Yeni Uygur Türkçesindeki zee enklitik edatının şekil, anlam ve kullanım özelliklerinin incelenmesi amaçlanmıştır.

REFERENCES

References: 

BARUTÇU F. Sema, "Türkçede Enklitik Edatlar Üzerine: ÇI / ÇU\ Kök Araştırmalar Dergisi, C.
III, Sayı: 2, Güz 2001, s. 75-86.
BASKAKOV N.A., Grammatika Sovremennogo Literaturnogo Turetskogo Yazıka, İzdatel'stvo
Akademii Nauk SSSR, Moskva-Leningrad, 1956a.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/9 Summer 2013
Yeni Uygur Türkçesinde Bir Enklitik Edatı: Ze 985
BASKAKOV N.A., "Sisteme Spryajeniya ili İzmeneniya Slov po Litsam v Yazıkah Tyurkskoy
Gruppı", İssledovaniya po Sravnitel'noy Grammatike Tyurkskih Yazıkov, Çast Vtoraya,
Morfologiya, İzdatel'stvo Akademii Nauk SSSR, Moskva, 1956b, s. 263-303.
BASKAKOV N.A., Grammatika Xakasskogo Yazıka, İzdatel'stvo "Nauka", Glavnaya Redaktsiya
Vostoçnoy Literaturı, Moskva, 1975.
BASKAKOV N.A., "Mehanizm Agglyutinatsii i Protsessı Grammatikalizatsii Samostoyanet'nıx
Slov v Tyurkskih Yazıkah", Voprosı Yazıkoznaniya, 1978/6, İzdatel'stvo Nauka, Moskva,
s. 52-62.
BASKAKOV N.A.; İNKİJEKOVA-GREKUL, Xakassko-Russkiy Slovar, Xakasskiy Yazık
(Fonetiçeskaya Struktura, Slovarnıy Sostav i Grammatiçeskiy Stroy), Gosudartstvennoye
İzdatel'stvo İnostrannıx i Natsional'nıx Slovarey, Moskva, 1953.
BAYDAR T., "Erzincan ve Yöresi Ağızlarında -sA Enklitiği", SÜ, SBE, Türkiyat Araştırmaları
Dergisi, Sayı: 31, Bahar 2012, Konya, s. 83-92.
BLAGOVA G. F., "Sootnositel'nıe Glagolnıe Formı v Uzbekskom Literaturnom Yazıke", Voprosı
Yazıkoznaniya, 1958/4, İzdatel'stvo Akademii Nauk SSSR: Moskva, s. 86-95.
Derleme Sözlüğü XI, U-Z, (Hazırlayan: Gülten Akın Cankoçak), Türk Dil Kurumu Yayınları,
Sayı: 211/11, Ankara, 1979.
DEVELLİOĞLU F., Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lügat, Aydın Kitabevi, Ankara, 1990.
DIRENKOVA N.P., Grammatika Şorskogo Yazıka, İzdatel'stvo Akademii Nauk SSSR, Moskva-
Leningrad, 1941.
DOĞAN L., "Uygur Türkçesi'nde çu, ğu ve ze Edatları", Turkish Studies, Volume 7/1 Winter
2012, s. 889-902.
EFENDİOĞLU S., "Cümle Menşeli Edatlar", A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı:
31, 2006, Erzurum, s. 193-206.
EHMET T.; MUSA E.; YOLBOLDİ N., Hazirki Zaman Uyğur Tili, Şincar Maarip Neşriyati,
Ürümçi, 1992.
ERCİLASUN A.B., "La Enklitiği ve Türkçede Bir "Pekiştirme Enklitiği" Teorisi", Dil
Araştırmaları Dergisi, Sayı: 2 Bahar 2008, s. 35-56.
ERDAL M . , A Grammar of Old Turkic, E,J, Brill, Leiden-Boston, 2004.
ERGİN M., Türk Dil Bilgisi, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 2008.
FİLONENKO V.İ., Grammatika Balkarskogo Yazıka, Fonetika i Morfologiya, Kabardino-
Balkarskoe Gosudarstvennoe İzdatel'stvo, Nalçik, 1940.
GENCAN T.N., Dilbilgisi, TDK Yayınları, Ankara, 1979.
KARABEYOĞLU A. R., "Orhon Yazıtları'nda bol- ve er- Fiilleri Üzerine", TÜBAR-XXII, 2007,
s. 87-100.
KAYDAROV A., "Kratkiy Grammatiçeskiy Oçerk Uygurskogo Yazıka", Uygursko-Russkiy
Slovar' (S Prilojeniem Kratkogo Grammatiçeskogo Oçerka Uygurskogo Yazıka, Sostav A,
Kaydarovım), 1961, İzdatel'stvo Akademii Nauk Kazahskoy SSR, Almatı, s. 289-328.
KAYDAROV A.; SADVAKASOV G., TALİPOV T., Hazirqi Zaman Uygur Tili, 2, Qisim,
Morfologiye ve Sintaksis, Şincaj Xelq Neşriyati, Ürümçi, 1983.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/9 Summer 2013
c
986 Ayhan ÇELIKBAY
KİBİROVA Ş.; TZUNVAZO Yu., Uygursko-Russkiy Slovar' (S prilojeniem kratkogo
grammatiçeskogo oçerka uygurskogo yazıka, Sostav A, Kaydarovım), 1961, İzdatel'stvo
Akademii Nauk Kazahskoy SSR, Almatı.
KORAŞ H., "Özbek Türkçesinde e- ve bol- Yardımcı Fiillerinin Birbirinin Yerine Kullanılması,
Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2008, Elazığ, s. 141 -150.
KORKMAZ Z., Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara,
2003.
LEWIS G.L., Turkish Grammar, Oxford University Press, New York, 1967.
MALOV S. Ye., Uygurskiy Yazık, Hamiyskoe Nareçiye, Tekstı, Perevodı i Slovar, İzdatel'stvo
Akademii Nauk SSSR, Moskva-Leningrad, 1954.
MALOV S. Ye., Lobnorskiy Yazık, İzdatel'stvo A N Kirgizskoy SSSR, Frunze, 1956.
MUHEMMED M., Hazirki Zaman Uygur Tilinig Qumul Şevisi, Şincag-Tehnika Sehiye Neşriyati
(K), Ürümçi, 1997.
MUSAYEV K.M. Grammatika Karaimskogo Yazıka, Fonetika i Morfologiya, İzdatel'stvo Nauka,
Moskva, 1964.
NADJİP E.N. Sovremennıy Uygurskiy Yazık, İzdatel'stvo Vostoçnoy Literaturı, Moskva, 1960.
ÖZKAN N. Gagavuz Türkçesi Grameri, TDK Yayınları: 657: Ankara, 1996.
ÖZTÜRK R., Yeni Uygur Türkçesi Grameri, TDK Yayınları: 593, Ankara, 2010.
PRITSAK O., "Das Neuuigurische" (in: Jean Deny, Kaare Granbech, Helmuth Schell and Zeki
Velidi Togan (eds)), Philologiae Turcicae fundamenta,Franz Steiner Verlag, Wiesbaden,
1959, s. 525-563.
SADVAKASOV G., Yazık Uygurov Ferganskoy Dolinı, Leksika, Morfologiya i Yazıkovaya
İnterferentsiya 2, İzdatel'stvo Nauka Kazahskoy SSR, Alma-Ata, 1976.
SADVAKASOV G., Stroy Uygurskogo Yazıka, Nauka Kazahskoy SSR, Alma-Ata, 1989.
ŞÇERBAK A.M., "O sposobah i istoriçeskoy glubine obrazovaniya morfologiçeskih elementov v
tyurkskih yazıkah", Voprosı Yazıkoznaniya, 1978/4, İzdatel'stvo Nauka, Moskva, s. 32-46.
ŞİRALİYEV M.Ş.; SEVORTYAN E.V. Grammatika Azerbaydjanskogo Yazıka (Fonetika,
Morfologiya i Sintaksis), İzdatel'stvo Elm, Baku, 1971.
TENİŞEV E.R. Sravnitel'no-İstoriçeskaya Grammatika Tyurkskih Yazıkov-Morfologiya, Nauka,
Moskva, 1988.
TÖMÜR Hemit, Hazirki Zaman Uyğur Tili Grammatikisi (Morfologiye), Milletler Neşriyati,
Pekin, 1987.
TURGUNBAYEV C., "Kırgız Türkçesindeki bol- Fiilinin İşlevleri ve Türkiye Türkçesindeki
Karşılıkları, Türkbilig, 2008/15, s. 126-135, 2008.
Uygur Tilinir İzahlik Luğiti, (Hazırlayanlar: Abliz YAKUB; Ğenizat ĞEYURANİ vd,), Şincar
Helik Neşriyati, Ürümçi, 1990.
YUDAHİN K.K., Kirgizsko-Russkiy Slovar I-II, Glavnaya Redaktsiya Kirgizskoy Sovetskoy
Entsiklopedii, Frunze, 1985.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/9 Summer 2013
Yeni Uygur Türkçesinde Bir Enklitik Edatı: Ze
987
YULDAŞEV
A.A.
, "Leksikalizatsiya Tyurkskih Grammatiçeskih Form Kak Ob'yekt Slovoobrazovatel'noy Morfologii i Slovar'ya, Voprosı Yazıkoznaniya, 1977/1, İzdatel'stvo Nauka, Moskva, s. 62-73.
ZAKİEV
M.Z
. (ed.), Tatarskaya Grammatika II, Morfologiya, Tatarskoe Knijnoe İzdatel'stvo,
Kazan, 1993.

Thank you for copying data from http://www.arastirmax.com