UYGUR MAKAMLARININ UYGUR KÜLTÜRÜNDEKİ YERİ

Uygur makamları, Uygur halkının kültür hazinesindeki paha biçilmez mücevher mahiyetinde olup çalışkan, yaratıcı ve sanatsever Uygur halkının akıl ve ferasetini, Uygur halkının tarihi geçmişini ve sosyal yaşamını şarkı, müzik, dans, şiir ve tiyatro aracılığı ile yansıtmaktadır. Bir başka ifadeyle “Uygur makamları yalnız müzik ile sınırlandırılan sanatsal bir form değildir; aynı zamanda şarkı, müzik, şiir, dans ve tiyatro gibi sanat türlerinden kendi bedii ifade şeklini oluşturan, felsefe, ahlak, milli yaşam bilinci gibi semantik konularda sosyal terbiyevi değerini tahakkuk eden bir folklor hadisesidir.” (İmin 1997: 13). Eskiden beri Uygur halkının yaşamında şarkı, müzik, dans ve t iyatro geleneksel ve sosyal bir faaliyet olarak varlığını devam ettirmektedir. Nitekim Uygur halkının kültür tarihi ve estetik anlayışı incelendiğinde, şarkı, müzik, dans ve tiyatronun Uygurların kültüründe her dönemde önemli bir yeri olduğu görülür. Uygur şarkılarını, müziğini, danslarını inceleyip anlamadan, Uygur halkının hayatını, felsefesini, ahlakını, geleneksel alışkanlıklarını, toplumsal şuurunu ve duygularını anlamak mümkün değildir. Bu bağlamda, Uygur şarkı, müzik ve dans sanatının Uygur kültür hazinesinin altın anahtarı olduğunu söyleyebiliriz. Kazakistanlı ünlü Uygur makam araştırmacısı, Batur Erşidinov Uygur makamlarını “halk makamı” ve “klasik makam” olarak iki gruba ayırmıştır. Halk makamları (meşrep makamları ya da yerli makamlar) halk müziğine dayanan ve sistemli el-nağmelerden oluşmuş makamlardır. “Dolan makamı”, “Turfan makamı” ve “Kumul makamı” bu gruptandır. Bu tür makamların metnini genelde parmak vezinli türküler ve beyitler oluşturur. Klasik makam, profesyonel müzisyenlere ait olan zor ve ağır ölçüdeki makamlardır ve metinlerinin çoğu aruz vezniyle yazılmış gazel ve diğer şiirlerden oluşur. Kaşgar, İli, Hoten, Kuça gibi bölgelerdeki “Uygur On İki Makamı” bu klasik makamlara mensuptur. Klasik makamlar, Uygur makamlarının en zirve noktasındadır.