SAĞKALIM ÇÖZÜMLEMESİ İLKELERİ

Sağkalım çözümlemesi çeşitli konularda risk etkenlerini, prognostik ögeleri, tedavi başarılarını, vs ortaya koyabilmesi açısından önem taşımakta ve tıbbın çeşitli alanlarında kullanılmaktadır. "Sağkalım" terimi aslında geniş anlamda kullanılmış olan ve gerçekde konunun uygulanacağı tüm örneklerdeki durumu yansıtmayan bir terimdir. Bu tür bir çözümlemede mutlaka bir "sağkalmak/ölmek" çiftli seçeneği bulunması zorunlu değildir, gerçek de "sağkalım"dan anlaşılan, belli bir başlangıç noktasından sonra (bir ameliyat, bir tedavinin başlangıcı, bir hastalığin başladığı kabul edilen an, vs), bir izleme süresi içindeki olgunun araştırmanın ana konusu olan özel bir konuma erişmesi - event, end point - (veya erişmeden eski özelliklerini sürdürmesi) durumudur. Bu özel konum ölüm olabileceği gibi, tedaviye yanıt vermek, remisyona girmek, tümörsüz geçen süre, gibi diğer özellikler de olabilir. Anlaşılacağı gibi araştırma sonlandırıldığı zaman, izlenen tüm olguların mutlaka belli bir özel konuma (ölüm gibi) erişmiş olmaları beklenmez. Bunun yanı sıra araştırma süreci içinde; - izlenen olgulardan bazılarının izlemeden çıkmaları (kaybolmak) - ana konu dışındaki nedenlerle ölmeleri (bir kanser araştırmasında, kişinin trafik kazasında ölmesi), - araştırmacı tarafından izlemeden çıkarılmaları (ikincil bir hastalığin ortaya çıkarak izlenen özellikleri maskeleyebilmesi) da söz konusu olabilir. Tüm bu tür olgulara "tamamlanmamış" (Censored observations) denecektir ve bunlar araştırmaya alınacaklar ise araştırmanın konusu doğrultusunda özellik taşıdıkları süre değerlendirilecektir. Üzerinde değerlendirme yapılacak tüm olguların araştırmaya aynı anda, hepsi için geçerli bir başlangıç noktası ile katılmaları nerede ise olanaksızdır, dolayısı ile araştırma için belirlenmiş belli bir süre içinde, çeşitli anlarda araştırmaya izlenmeye katılan yeni olgular olacağı gibi, belli bir özelliğe erışmesi (ölmesi) nedeni ile izlemeden çıkan örnekler de bulunacaktır. Sağkalım çözümlemesini gerçekleştirirken kullanılacak olan yöntem hangisi olursa olsun öncelikle bu farklı zamanlarda çalışmaya giren, farklı zamanlarda farklı nedenlerle sonlanan hatta araştırma bitirildiğinde izlemesi süren tüm olgular, tek bir anda izlenmeye başlamışcasına bir düzenleme yapılır. Bazı çalışmalarda her olguyu kendi izleme süresi ile belirtmek ve değerlendirmeleri bu izleme süreleri açısından yapmak gerekir. Buna karşılık özellikle olgu sayısının çok yüksek olduğu konumlarda araştırmacının kendi öngöreceği süre aralıkları için değerlendirmeler yapılması söz konusudur. Bu iki ayrı değerlendirme tipi, sağkalım çözümlemelerinin iki ayrı ana yöntemini de belirtmektedir; ilki sınır-çarpım (product-limit) kestirimini amaçlayan "Kaplan-Meier" (1958) yöntemi, diğeri ise "Yaşam Tablosu" (Cutler-Ederer 1958) yöntemidir. Aşağıda herhangi bir hesaplama ayrıntısına girmeden bu yöntemlerin temel özelliklerine kısaca değinilecektir. Bu iki yöntemin dışında, süreç içinde kaybolan olguları hesaplardan çıkartmadan, araştırma başlangıç toplamındaki - izleme zamanları düzeltilerek araştırmaya katılan tüm olgular - sayı üzerinden de hesaplamaya gidilebilir. Kabaca "araştırmaya alınan" (intention to treat) tüm olguların paydayı oluşturduğu bu yaklaşım belli ölçülerde gerçek yaşamdaki koşulları daha gerçekci yansıtabilmektedir. Çalışmada en az sürede bulunan olgunun bile belli bir sınırı aşması koşulu ile, bu yöntemin sonuçları aşağıdaki yöntemlerden herhangi biri ile elde edilen sonuçla birlikte değerlendirildiğinde daha kıymetli yorumlara gidilebilmektedir.