İÇ UZAMLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ

Uzam (veya mekan), içinde bulunduğumuz yüzyıl mimarlarının en çok sözünü edip tartıştığı kavramlardan biridir. Uzamın çeşitli boyutlarına duyulan ilgi ve daha iyi kullanılması için çabalar yalnız mimarlıkta değil, ona yakın alanlarda da görülmektedir. Mimari psikolojide iç uzamları ele alan araştırmaların birçoğunda uzam önemli bir kavramsal boyut olarak görülmektedir. Son 15—20 yılda çeşitli mimari çevrelerin anlaşılması ve değerlendirilmesi için yapılan semantik çalışmalarda da uzam boyutu önemli biryer tutmaktadır. Bu boyut İngilizcedeki "spacious" ve Türkçe'deki ferahlık kavramı ile yakından ilgilidir. Birçok çalışma, ferahlığın uzama ilişkin olumlu, kısa, öz bir kavram olduğunu göstermiştir. Bu kavramı, giderek iç uzamı, ayrıntıları ile anlatmak ve uzam değerlendirmesinde bir araç olarak kullanmak üzere, ingilizce'de Spaciousness—Crampedness—Scale (SCS) adlı bir duygusal anlam ölçeği geliştirilmiştir. Beş aşamada gerçekleştirilen ölçeğin ilk aşamasında bir uzamın ferahlığını anlatmak için kullanılacak çok sayıda sıfat çifti seçilmiş bunların ferahlık kavramını anlatmaya uygun olup olmadığı çeşitli gruptan insanlara değerlendirtilmiştir. Değerlendirme sonunda "anlatım için uygunluk", "anlam açıklığı", denekler arası benzerlik" ölçütleri kullanılarak; "ferahlığı betimlemeye en uygun olacak 31 sıfat çifti elde edilmiştir. İkinci aşamada çok sayıda "slide" arasından ferah ve ferah olmayan iç uzamları en iyi simgeleyen 36 slide seçilmiş ve bunların ferahlık dereceleri çeşitli gruptaki insanlara değerlendirtilmiştir. Bu değerlendirme sonunda ferahlıkta en yüksek ve en düşük değerler alan beşer slide elde edilmiştir. Üçüncü aşamada ise seçilen 10 slide, ilk basamakta elde edilen 31 sıfat çifti ile iki grup insana değerlendirtilmiş, elde edilen iki korelasyon matrisine uygulanan Mc Quitty'nin temel ilişki çözümlemesi anlamlı sonuçlar vermiştir. Çalışmanın dördüncü aşamasında eldeki korelasyon matrislerine faktör analizi uygulanmış ve ferah uzamlar için üç, ferah olmayanlar için dört etmen elde edilmiştir. Ferah uzamları belirleyen etmenler: 1. Çekicilik 2. Planlanma 3. Özgürlük Ferah olmayanları belirleyenler ise; 1. Planlanma 2. Fiziki ölçü 3. Sıkışıklık ve 4. Çekicilik Etmenleri olmuştur. ölçek geliştirmedeki son aşamada, en az sayıda sıfat çifti ile en fazla güvenirliği sağlamak için Cronbach'ın "alfa" güvenilirlik katsayısı kullanılarak her bir etmen yeniden ele alınmış ve S-C-S yi oluşturan 19 sıfat çifti belirlenmiştir. Onüç çifti ortak olmak üzere, ferahlık ölçeği 17, sıkıntı vericilik ölçeği 15 sıfat çiftinden oluşmuştur. ASSESSING THE SPACIOUSNESS OF INTERIORS 141 Elde edilen bu ölçeği kullanarak yapılan birçok deneysel çalışmadan biri - eşya yoğunluğuna ilişkin olanı - makalede sunulmuştur. Bir toplantı odasının 1/10 modeli üç ayrı koşulda (boş, döşeli ve sıkışık) ayrı denek gruplan tarafından değerlendirilmiştir. Fazla eşya ile doldurulmuş koşuldaki oda, boş ve az eşya ile döşenmişe kıyasla daha az ferah görülmüştür. Bu değerlendirmede "ferahlık" ölçeğinde "Özgürlük", "sıkıntı vericilik" ölçeğinde ise "sıkışıklık" ve "çekicilik" boyutları etken olmuş, denekler bu koşuldaki odayı daha az özgür, daha az çekici ve daha sıkışık olarak algılamıştır. Elde edilen sonuçlar ölçek geliştirilmeden yapılmış benzer bir deneyin sonuçları ile karşılaştırılmış, ofis olarak kullanılan gerçek bir odada yapılan önceki deney ile makalede sunulan deney sonuçları büyük benzerlik göstermiştir. Yalnız, ölçek kullanılarak yapılan deney sonuçları ölçeğin çeşitli etmenlerine ilişkin daha çok ve ayrıntılı bilgi elde edilmesini sağlamıştır.