You are here

TÜRKİYE’DE KENTSEL DÖNÜŞÜME YÖNTEMSEL BİR YAKLAŞIM

A METHODOLOGICAL APPROACH TO URBAN REGENERATION IN TURKEY

Journal Name:

Publication Year:

Keywords (Original Language):

Abstract (2. Language): 
Urban regeneration implementations in Turkish metropolitan cities should be dealt within the interested contextual reality. Existing singular and unintegrated implementations remain inadequate in explaining the transformation phenomenon and in generating compatible solutions. In Turkey, urban transformation has emerged as a result of national economic policies and demographic movements. The response has been restricted to physical interventions to urban space. Squatter settlements appeared as the first examples of urban transformation in Turkish metropolitan cities. The transformation in these areas was produced by the squatter inhabitants in response to their needs. In the following years, the growing metropolitan cities encompassed the squatter settlements within their boundaries. The transformation of these areas was carried out by local municipalities and private developers. The second most important manifestation of urban regeneration contained the new transportation system constructed in the central and peripheral sections of metropolitan cities. This, in turn, also led to the transformation of the housing stock and the central business districts. In the recent years, in accordance with the urban regeneration strategies and with the relevant legal regulations, in large metropolitan Turkish cities like İstanbul and Ankara, the peripheral rural areas and dilapidated inner city districts have been subject to change through large-scale construction operations. This approach coincides with the physical planning approach of the 1950’s and 1960’s in Western developed countries, which was heavily critized for lacking the social significance of space. The recent implementations in Turkey also reflect this insensitivity. Urban regeneration implementations in Turkey at the present, on the other hand, should respond to the contextual dynamics and characteristics of the locality. To do this, the urban regeneration phenomenon should be scrutinized properly and the relevant intervention tools applied. This paper discusses the dynamics of urban regeneration phenomenon in Turkish metropolitan cities with reference to the socio-economic and administrative components, and planning policies. The main goal of the paper is to develop a contextual framework that can facilitate the understanding of and acting upon an urban regeneration phenomenon. This framework emphasizes three aspects: 1) the reformulation of the definition of urban regeneration; 2) a multifaceted historical assessment of urban regeneration; 3) guiding principles for an urban regeneration implementation. To do that, the paper, first, presents a historical analysis of urban regeneration from the 1950s to the present. Second, it develops a participatory and integrative approach to urban regeneration as a new perspective for future interventions. The principal idea behind this approach is the necessity for an intergated consideration of social and economic development, environmental protection and democratic organization together with urban regeneration. In urban regeneration, next to changing the physical environment, employment in different sectors should be created, public life and social life standards developed, spaces created that enhance collective activities.
Abstract (Original Language): 
Bu yazı, Türk metropoliten kentlerdeki kentsel dönüşüm olgusunu yapısal, bağlamsal, sosyo-ekonomik ve uygulama yaklaşımlarındaki değişimler ve dinamikler çerçevesi içinde tarihsel bir bakış açısıyla ele almakta ve gelecek dönüşüm uygulamalarına ışık tutabilecek bir yaklaşım geliştirmeye çalışmaktadır. Çalışmanın amacı temelde Türkiye’deki kentsel dönüşümü anlayabilmek ve müdahale edebilmek için gerekli bağlamsal bir çerçeve oluşturmaktır. Bu bağlamsal çerçevenin üç vurgusu vardır. Birincisi kentsel dönüşüm olgusunun irdelenmesi; ikincisi günümüzdeki kentsel dönüşüm pratiklerine ışık tutabilmek için dönüşümün fiziksel ve toplumsal boyutlarını dikkate alan çok boyutlu tarihsel bir değerlendirmenin yapılması; üçüncüsü müdahaleyi yönlendirecek önerilerin geliştirilmesidir. Farklı kentsel dönüşüm uygulamalarını tek tek inceleyerek bir dönüşüm modeli oluşturmak bu yazının kapsamı dışındadır. Bu yazıda kentsel dönüşüm kavramı genişletilerek ele alınmıştır. Bunun nedeni, son elli yılda kentsel yenileme, koruma, sağlıklaştırma ve canlandırma gibi çeşitli biçimde tanımlanmış ve farklı araştırmalara konu olmuş kentsel dönüşüm müdahalelerine bir üst ölçekten bakarak daha kapsamlı (yerel, ulusal, uluslararası) ve çok boyutlu (tarihsel, güncel) bir yaklaşım getirme gereğidir. Bu yazı kentsel parçaların fiziksel, sosyal ve ekonomik dönüşümün gerçekleştiği tüm süreçleri “kentsel dönüşüm” olgusu olarak tanımlar. Son yıllarda politik ve yasal araçlarla dönüşen kentsel alanlar yanında son elli yıldır kendiliğinden dönüşen veya dışsal etmenlerle dönüştürülen ve toplumsal dönüşümleri tetikleyen süreçler de kentsel dönüşüm olgusu kapsamında kabul edilmektedir. Bu tanım kentsel alanların gecekondu gelişimi ile dönüştürülmesi, kentsel saçaklanma bölgelerinin toplu konut alanı olarak geliştirilmesi, çöküntü bölgelerinin yeniden yapılandırılması veya tarihi kent merkezlerinin korunması ve canlandırılması gibi gerek fiziksel gerek toplumsal boyutları birlikte içeren dönüşüm biçimlerini kapsamaktadır.Kentsel dönüşüm olgusu ilk kez gelişmiş Batı ülkelerin kentlerinde sosyal ve ekonomik açıdan çöküntü alanlarının yeniden canlandırılmasına yönelik müdahaleler yapılmasıyla başlamıştır. Genelde kentin, nüfusunu kaybetmiş ya da düşük gelir gruplarının kötü ekonomik ve fiziksel şartlarda yaşadıkları ve sosyal dayanışmanın kaybolduğu konut alanlarında, eski boş liman ve sanayi alanlarında kentin ekonomik gelişimine katkıda bulunacak projelerin uygulanması biçiminde olmuştur. Batı kentlerinin mekansal biçimlenmesine müdahale yöntemleri, yapılan hatalardan alınan derslerle zaman içerisinde o toplumlara özgü kurumsal yapıların varlığına ve toplumsal dinamiklerine göre geliştirilmeye başlanmıştır. Kentsel dönüşüm Türk planlama sisteminde bir strateji olarak uygulanmamış, Türkiye’nin bağlamsal ve uygulama dinamiklerine göre gerçekleşmiştir. Bu yüzden, Türk metropoliten kentlerindeki dönüşüm olgusunu Türk kentlerinin mekansal yapısının oluşma dinamiklerini dikkate almadan açıklamanın yetersiz kalacağı söylenebilir. Sorunlara çözüm getirmek için, Batı’daki mekansal biçimlenmeye yönelik müdahale yöntemleri her dönemde belli ölçülerde Türk planlama sisteminde de uygulanmıştır. Ancak dönüşüm müdahaleleri genelde politik ve ekonomik nedenlerle gündeme geldiği için bilinçli bir yaklaşım çerçevesinde geliştirilmemiştir. Uygulamalar genelde kentin fiziksel yapısını değiştirmiş veya yenilemiştir. Bu tür fiziksel süreçler toplumsal dönüşüm bağlamında irdelenmemiştir. Her dönemde gelişmiş ülkelerde dönüşüm için geliştirilen stratejiler ve araçlar farklı birlikteliklerle uygulanmıştır. Örneğin, kentsel yenileme ve yeniden yapılandırma gelişmiş Batı ülkelerinde İkinci Dünya Savaşı sonunda yaygın biçimde kullanılan dönüşüm araçları iken sonraki dönemlerde farklı bağlamsal gereksinmeler ve değişimlere uygun kentsel canlandırma, iyileştirme, sağlıklaştırma ve koruma gibi araçlar öne çıkmıştır. Oysa, Türkiye’de son dönemde yerel yönetim yaklaşımı ağırlıklı olarak kentsel yenileme stratejisini benimsemektedir. Kentlerin mekansal yapısı, kendine özgü süreçler ve toplumsal dinamiklerle şekillenmektedir. Farklı ülkelerdeki kentsel dönüşüm farklı değişkenlerin etkileşimi ile oluşmaktadır. Bununla ilişkili olarak, Türk metropoliten kentlerindeki dönüşüm bağlamsal, sosyo-ekonomik, yönetsel ve fiziksel değişkenlerin etkileşimi sonucu gerçekleşmiştir. Bu bağlamda, Türkiye’de kentsel dönüşüme müdahale edebilmek için ekonomik, sosyal, çevresel ve yönetsel/yasal değişimlerin anlaşılması ve bunları dikkate alan modellerin geliştirilmesi önem kazanmaktadır. Bu yazı iki ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm Türkiye’de kentsel dönüşüme tarihsel bir analiz yapmaktadır. İkinci bölüm bu analiz sonucuna dayanan yöntemsel bir dönüşüm yaklaşımı ve ilkelerini geliştirmektedir. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Türk metropoliten kentlerinin ilk dönüşüm örnekleri gecekondulaşmadır. 1950’lerden bugüne metropoliten kentlerde kentsel dönüşümün üç farklı döneme göre farklılaştığı gözlemlenmektedir. İlk dönem ekonomik büyüme politikasının yaygınlaştırıldığı ve sanayileşmenin yaşandığı 1950 ve 1980 yılları arası dönemdir. Ekonomik büyüme ve göç büyük kentlerin hızla büyümesine ve gecekondulaşmasına neden olmuştur. Bu dönemde en önemli kentsel dönüşüm kent çeperindeki boş arazilerin gecekondu mahallelerine dönüşmesi ve daha sonra bu mahallelerin sağlıklaştırılması, apartmanlaşarak yeniden yapılandırılması veya temizlenerek farklı nüfus gruplarına yönelik yenilenmesi şeklinde olmuştur.İkinci dönem büyük kentlerin dışa açık liberal ekonomiden ve küreselleşmeden etkilendiği 1980 ve 2000 yılları arasıdır. Bu dönemde metropoliten kentlerde iki önemli gelişme gözlemlenmiştir. Bir yandan kent içinde ruhsatlı ve ruhsatsız yapılanma meydana gelmiş, öte yandan yerleşim alanları merkez dışına yayılmıştır. Dönüşüm kentiçi konut alanlarının yanı sıra, sanayi, merkez ve kıyı alanlarında da gözlemlenir. Yaşam kalitesi düşmüş ve riskli alanların yenilenmesi, sağlıklaştırılması veya yeniden canlandırılması şeklinde olmuştur. Ayrıca, tarihi değeri olan alanların soylulaştırılarak korunduğu izlenir. Son dönem, yani 2000’li yıllar, yerel yönetimin özel sektörle işbirliğinin hız kazandığı ve ilk defa ‘dönüşüm’ün strateji olarak tanımlandığı dönemdir. Ancak dönüşüm stratejisi sadece kentsel yenileme olarak tanımlanmış ve bu yaklaşım farklı kent parçalarının farklı kullanımlara dönüştürülmesi için uygulanmaya başlanmıştır. Bunun yanında tarihi konut alanlarının soylulaştırılarak korunması ve apartman alanlarının iyileştirilmesi de göze çarpar. Tarihsel analiz Türkiye’de dönüşüm alanlarının bağlamsal özelliklerini öğrenmeden ve tanımadan müdahale etmenin sınırlı ve parçacı fiziksel değişimden ileriye gidemeyeceğini göstermektedir. Bugün geçerli yeni planlama ve müdahale paradigmasına uygun olarak dönüşümün yapılacağı alanın yerel özelliklerinin dikkate alınmasını, yerel yönetimin yanısıra diğer iddia sahiplerinin de sürece katılımını, ortaklıkların kurulmasını ve çok yönlü bir değişim sürecinin yönetilmesini gerektirmektedir. Yapılacak dönüşüm uygulamaları için bu doğrultuda yeni bir yaklaşıma ihtiyaç vardır.
FULL TEXT (PDF): 

REFERENCES

References: 

ACAR, E., ADAM, M. (1978) Kapitalistleşme Sürecinde Gecekondu,
Mimarlık (156) 32-34.
ARNSTEIN, S. (1969) A Ladder of Citizen Participation, Journal of the
American Institute of Planners (35: July) 216-24.
ATAÖV, A. (2007) Constructing Co-generative Search Processes: Rethinking
Urban Planning / Making Urban Plans Actionable,
European Planning Studies (basım sürecinde).
ATAÖV, A. (2007) Yerel Yönetim ve Planlamada Yerel Paydaşların Birlikte
Çalışma Becerilerini Geliştirme Eğitim Kılavuzu (yayınlanmamış).
ATAÖV, A. (2005) Belediyelerde Stratejik Plan Hazırlanması (toplantı raporu),
Türk Belediyeler Birliği ve Konrad Adenauer Stiftung, Ankara.
ATAÖV, A. (2004) Kocaeli’nin Katılımlı Stratejik Planlaması: Büyük Ölçekli
Sistemlerde Eylem Araştırması, 28. Şehircilik Günü Kolokyumu,
Ankara Şehir Plancıları Odası, Ankara.
ATAÖV, A. (2004) Bursa’nın Gelecek Tasarımı Arama Konferansı
Sonuçları, Bursa’nın Kalite ve Başarı Sempozyumu (KalDer ve Arama
Katılımlı Yönetim Danışmanlığı ile birlikte uygulanan katılımlı
stratejik planlama projesi sonuçlarının sunuşu), KalDer, Bursa.
ALTABAN, Ö., ŞENYAPILI, T. (2002) Konut Politikası Geliştirme
Çalışması: Ruhsatsız Yapılaşanın Dönüşüm ve İyileştirme Sorunları,
Bulguları, Öneriler, Konut Kurultayı, TMMOB, Şehir Plancıları Odası,
İstanbul, 303-316.
ATKINSON, R. (2004) Kentsel Dönüşüm, Ortaklıklar ve Yerel Katılım:
İngiltere Deneyimi, Uluslararası Kentsel Dönüşüm Uygulamaları
Sempozyumu: İstanbul 2004, İstanbul.
BALAMİR, M. (1975) Kat Mülkiyeti ve Kentleşmemiz, ODTÜ, Mimarlık
Fakültesi Dergisi (1:2) 295-318.
BALAMİR, M. (2002) Türkiye’de Kentsel İyileştirme Girişimlerinin
Gündeme Alınması ve Planlama Sisteminde Gereken Değişiklikler,
Yapı (253) 66-70.
BALAMİR, M. (2004) Aspects of Urban Regeneratıon in Turkey: The
Zeytinburnu Project, The UK-Turkey Urban Regeneration
Symposium, Ankara.
DÖKMECİ, V. vd. (1993) İstanbul Şehir Merkezi Transformasyonu ve Büro
Binaları, Literatür Yayınları, İstanbul.
Ege Bölgesi Gelişim Projesi Çalışmaları (2001) Proje Raporu, EGEV (Ege
Ekonomisini Geliştirme Vakfı), İzmir.Eskişehir Katılımlı Stratejik Planlama Proje Raporu (2000) Arama Katılımlı
Yönetim Danışmanlığı, İstanbul.
GÖKSU, F. (2003) Kentsel Dönüşüm Projelerine Yenilikçi Yaklaşımlar,
Kentsel Dönüşüm Sempozyumu, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul;
270-279.
GÜVENÇ, M. (2005) İstanbul Projesi Toplumsal Profil Çözümlemeleri,
BİMTAŞ, İstanbul.
GÜVENÇ, M. (2004) Turkey’s Demography and Economic Geography,
SudostEuropa Mitteilungen (6:44) 30-43.
GÜVENÇ, M. (1992) General Industrial Geography of Greater İstanbul
Metropolitan Area: An Exploratory Study, Development of İstanbul
Metropolitan Area and Low-Cost Housing der. İ. Tekeli, Istanbul
Büyükşehir Belediyesi, IULA-EMME, İstanbul; 112-160.
GÜVENÇ, M., OĞUZ, I. (1997) İstanbul’u Okumak II: Mahalle Düzeyinde
Konut Mülkiyeti-Statü Farklılaşmasına İlişkin Bulgular Nasıl
Genellenebilir? Toplum ve Bilim (72: Bahar) 153-164.
Habitat Gündemi ve İsatnbul Deklarasyonu: Hedef ve İlkeler, Taahhütler ve
Küresel Eylem Planı (1996) B.M. İnsan Yerleşimleri Konferansı Habitat
II, İstanbul.
HAGUE, C. (2004) Konut Alanlarında Dönüşüm ve Konut Alanları
Yenileme Projelerinin Başarılması, Uluslararası Kentsel Dönüşüm
Uygulamaları Sempozyumu: Istanbul 2004, İstanbul.
HALL, K.B., PORTERFİELD, G.A. (2001) Community by Design: New
Urbanism for Suburbs and Small Communities, McGraw-Hill, New
York.
GLENN, J. (2007) Participatory Methods, http://www.futurovenezuela.
org/_curso/3-partmth.pdf (11 Nisan 2007).
İÇDUYGU, A., SİRKECİ, İ. (1999) Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinde Göç
Hareketleri, 75 yılda Köylerden Şehirlere, Tarih Vakfı Yayını, İstanbul.
Kentsel Dönüşüm Kanun Tasarısı Taslağı (2004) T.C. Bayındırlık ve İskan
Bakanlığı Teknik Araştırma ve Uygulama Genel Müdürlüğü,
Ankara.
Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Kanun Tasarısı Alt Komisyon Raporu (2005)
Türkiye Büyük Millet Meclisi İçişleri Komisyonu, 3.05.2005, Esas No:
1/984, Karar No: 2.
NOON, D. vd. (2000) Chapter 4: Economic Regeneration and Funding,
Urban Regeneration der. P. ROBERTS, H. SYKES, Sage, London,
Thousand Oaks, New Delhi.
OSMAY, S. (1999) 1923’ten Bugüne Kent Merkezlerinin Dönüşümü. 75 yılda
Köylerden Şehirlere, Tarih Vakfı Yayını, İstanbul.
ÖZAR, Ş. (1998) Enformal Kesimin İstihdam Açısından Değerlendirilmesi,
İstihdam ve Eğitim Projesi İşgücü Piyasası Bilgisi: Enformal Kesim III
içinde, der. T. Bulutay, T.C. Başbakanlık Türkiye İstatistik Kurumu,
Ankara; 181-207.
ÖZDEN, P.P. (2002) Yasal ve Yönetsel Çerçevesiyle Şehir Yenileme Planlaması
ve Uygulaması: Türkiye Örneği, yayınlanmamış doktora tezi, İstanbul
Teknik Üniversitesi, İstanbul.ÖZESMİ, U., ÖZESMİ, S. (2004) Ecological Models Based on People’s
Knowledge: A Multi-step Fuzzy Cognitive Mapping Approach,
Ecological Modelling (176:1-2) 43-64.
SEYMEN, Ü.B. (1999) Tarihi Kent Merkezi ve Geçiş Alanlarında Küçük
Ölçekli Üretim, Toplum ve Bilim (Bahar) 48-49.
ŞAHİN, Z. (2003) İmar Planı Değişiklikleri ve İmar Hakları Aracılığıyla
Yanıltıcı (pseudo) Kentsel Dönüşüm Senaryoları: Ankara Altındağ
İlçesi Örneği, Kentsel Dönüşüm Sempozyumu içinde, der. P.P. Özden
vd., İstanbul; 89-101.
ŞENYAPILI, T. (2007) Charting the “Voyage” of Squatter Housing in Urban
Spatial “Quadruped”, European Journal of Turkish Studies, www.ejts.
org (2 Mayıs 2007).
ŞENYAPILI, T. (2006) Gecekondu Olgusuna Dönemsel Yaklaşımlar,
Değişen Mekan: Mekansal Süreçlere İlişkin Tartışma ve Araştırmalara
Toplu Bakış 1923-2003 içinde, der. A. Eraydın, Dost Kitabevi, Ankara;
84-122.
ŞENYAPILI, T. (1996) Ankara Kentinde Gecekondu Oluşum Süreci,
Ankara’da Gecekondu Oluşum Süreci ve Ruhsatlı Konut Sunumu (1-55)
der. T. Şenyapılı, A. Türel, Batıbirlik Yayınları, Ankara.
ŞENYAPILI, T. (1998) Cumhuriyet’in 75. yılı Gecekondunun 50. yılı, 75
yılda Değişen Kent ve Mimarlık, Tarih Vakfı, İstanbul.
T.C. Başbakanlık Türkiye İstatistik Kurumu Nüfus ve Kalkınma Göstergeleri
(2005) http://nkg.die.gov.tr/goster.asp?aile=5
T.C. Başbakanlık Türkiye İstatistik Kurumu Gelir Yoksulluk ve Tüketim
Göstergeleri (2005) http://www.die.gov.tr/yillik/24_Gelir.pdf
TEKELİ, İ. (2005) An Exploratory Approach to Urban Historiography
Through a New Paradigm: The Case of Turkey (yayınlanmamış
bildiri), Harvard Üniversitesi, Boston.
TEKELİ, İ. (2003) Kentleri Dönüşümü Mekan Olarak Düşünmek, Kentsel
Dönüşüm Sempozyumu, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
TEKELİ, İ. (1999) Türkiye’de Cumhuriyet Döneminde Kentsel Gelişme
ve Kent Planlaması, 75 yılda Köylerden Şehirlere, Tarih Vakfı Yayını,
İstanbul.
THOMAS, S. (2003) A Glossary of Regeneration and Local Economic
Development, Yerel Ekonomik Strateji Merkezi, Manchester.
TUROK, I. (2004) Cities, Regions, and Competitiveness, Regional Studies
(38:9) 1061-1075.
Türkiye Ulusal Rapor ve Eylem Planı (1996) B.M. İnsan Yerleşimleri
Konferansı Habitat II, İstanbul.
UZUN, C.N. (2001) Gentrification in İstanbul: A diognistic study, Nederlandse
Geogrfische Studies 285, Utrecht.
ÜNSAL, F. (2000) Türkiye’de Planlamaya Kentsel Siyaset Çerçevesinde Bir
Yaklaşım, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Mimar Sinan Üniversitesi,
İstanbul.
YAVUZ, F. (1980) Kentsel Topraklar: Ülkemizde ve Başka Ülkelerde (452),
Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, Ankara.

Thank you for copying data from http://www.arastirmax.com